Spowiedź i psychoterapia - fragment 13

Może się wam wydawać dziwne, że psycholog mówi o niebezpieczeństwie psychologizmu. Ale rzecz w tym, że psychologizm sam w sobie jest niebezpieczeństwem zarówno w psychoterapii, jak i w samej psychologii. Oto przykład.

W moim gabinecie psychoterapeutycznym – kobieta lat 26. Zaczyna od bardzo stanowczego oświadczenia:
- Myślałam, że mam schizofrenię. A potem przeczytałam poradnik i zrozumiałam, że to nerwica.

Ja na to:
- Zaraz, zaraz, a co właściwie pani dolega?

- Nie ufam swoim uczuciom i straciłam ochotę do życia.

- Rozumiem, że wcześniej miała pani chęć do życia?

- Tak, kiedy byłam na studiach.

- I jak pani to odczuwała?

- No, cieszyłam się nauką, miałam interesującą pracę i jeszcze miałam prawdziwą miłość.

- A proszę powiedzieć, czy teraz ma pani atrakcyjne zajęcie, interesującą pracę, miłość?

- Nie, nie mam nic.

- To znaczy, pani uczucia nie kłamią i mówią, chociaż niemiłą, ale prawdę o pani życiu
i mogłaby pani podziękować im za ich szczerość. Wie pani, tak sobie wyobrażam, jak do lekarza przychodzi pacjent i narzeka, że stracił zmysł smaku i nie czuje smaku potraw, a doktor pyta: „A jakich potraw, co pan je?” „Wie pan, panie doktorze, ja już od trzech tygodni nic nie jem.”
Proszę powiedzieć, Soniu, czy zgodziłaby się pani, gdyby przy pomocy jakichś chytrych manipulacji przywrócono pani chęć do życia i pani radowałaby się i cieszyła, a życie pozostawałoby tak samo puste, jak teraz?

- Nie – mówi ona – to byłaby prawdziwa schizofrenia.

- Pani odpowiedź budzi we mnie szacunek. Czy można tak powiedzieć, że pani stoi nie przed problemem „nieprawidłowych” uczuć, a przed problemem „nieprawidłowego” życia, przed problemem obiektywnej pustki, życia bez sensu?

Co daje nam ten przykład dla rozumienia spowiedzi?
Podobieństwo między neurotycznym afektem i tym, co w ascezie zwie się namiętnością, polega na utracie wolności, na zniewoleniu osobowości. I tak mówimy, używając strony biernej: „Jestem owładnięty przez namiętność”, „Jestem ogarnięty gniewem”. To nie ja coś czuję, coś robię, to gniew i namiętność coś robią ze mną, ja uznaję siebie za bierną ofiarę.
Sonia, o której była mowa, na początku rozmowy, postrzegała siebie jako ofiara nerwicy, a przy końcu – została podmiotem tragedii. Żadnej przyjemności w tragedii nie ma, ale jest w niej jakieś człowiecze dostojeństwo. I koniec końców lepiej przeżyć tragiczną historię życia, niż całkiem pomyślną historię choroby. (cdn)

Исповедь и психотерапия - фрагмент 13

Вам может показаться странным, что психолог говорит об опасности психологизма. Но дело в том, что психологизм представляет собой опасность и внутри самой психологии и психотерапии. Вот пример.

В моем психотерапевтическом кабинете молодая женщина лет 26. Она начинает с очень решительного заявления:

- Я думала, что у меня шизофрения. А потом прочитала справочник и поняла, что это невроз.

- Я говорю: Подождите, подождите, а что собственно вас беспокоит?

- У меня какое-то недоверие к своим чувствам и я утратила вкус к жизни, - отвечает она.

- Так ли я понимаю, что раньше у вас был вкус к жизни?

- Да, когда я училась в институте.

- И как вы это ощущали?

- Ну, я радовалась учебе, у меня была интересная работа и еще у меня была настоящая любовь.

- Скажите, а сейчас у вас есть привлекательные занятия, интересная работа, любовь?

- Нет, ничего нет.

- Значит, ваши чувства вам не врут, и говорят пусть неприятную, но правду о вашей жизни, и вы могли бы поблагодарить их за искренность. Знаете, я почему-то представляю как приходит к врачу приходит пациент и жалуется на то, что он утратил вкусовые ощущения, не чувствует вкус пищи, а доктор у него спрашивает: " А какой пище, что вы едите?". "Да вы знаете, доктор, я уже три недели ничего не ем". Скажите, Соня, вы бы согласились, если бы с помощью каких-то хитрых манипуляций вам бы восстановили вкус к жизни, и вы бы радовались и веселились, а жизнь оставалась такой же пустой, как сейчас?

- Нет, - говорит она, - это была бы настоящая шизофрения.

- Ваш ответ вызывает у меня уважение. Можно ли так сказать, что вы стоите не перед проблемой "неправильных" чувств, а перед проблемой "неправильной" жизни, пред проблемой объективной пустоты, смысловой ненаполненности вашей жизни?

Что дает нам этот пример для понимания исповеди.
Сходство между невротическим аффектом и тем, что в аскетике называют страстью, состоит в утрате свободы личности, в пленении личности. Мы так и говорим в пассивном залоге "Меня охватила страсть", "Меня обуял гнев". Это не я что-то чувствую, что-то делаю, а гнев и страсть что-то делают со мной, я признаю себя пассивной жертвой.
Соня, о которой шла речь, в начале беседы мыслила себя как жертва невроза, а в конце она стала субъектом трагедии. Никакого удовольствия в трагедии нет, но в ней есть какой-то достойный человеческий масштаб. И лучше, в конце концов, прожить трагичную историю жизни, чем вполне благополучную историю болезни.
(Продолжение следует)
http://oppspb.orthodoxy.ru/m-va-2.html

Spowiedź i psychoterapia - fragment 12

Kultywowanie namiętności winy stwarza śmiertelne niebezpieczeństwo skruchy bez spotkania. Jest to niebezpieczeństwo Judasza. On skruszył się wewnętrznie, lecz nie poszedł na spotkanie, nie dokonał aktu spowiedzi twarzą w twarz. Być może z powodu braku spotkania(pełnego skruchy), poczucie winy działa jak jakiś wirus samoukarania, narastając aż do kresu – do samobójstwa.

A zatem, tendencja psychologizmu może doprowadzić do spowiedzi bez skruchy lub
do skruchy bez spowiedzi, bez spotkania twarzą w twarz.
Spowiedź bez skruchy zmienia sakrament w serdeczną, komfortową rozmowę o sobie, a skrucha bez spowiedzi - grozi zasklepieniem w poczuciu winy, kiedy straszne, ale uzdrawiające spotkanie zostaje zastąpione duchowym zżeraniem samego siebie. (cdn)

Исповедь и психотерапия - фрагмент 12

Культивирование страсти вины создает смертельную опасность покаяния без встречи. Это опасность Иуды. Он раскаялся, но не пошел на встречу, не совершил акт исповедания лицом к лицу. Оттого может быть, в чувстве вины ощущается какой-то вирус самонаказания и, в пределе, самоубийства.

Итак, тенденция психологизма может привести к исповеди без покаяния или к покаянию без исповеди, без встречи лицом к лицу.
Исповедь без покаяния превращает таинство в душевную комфортную беседу о себе, а покаяние без исповеди - грозит замыканием в чувстве вины, когда страшная, но целительная встреча подменяется душевным самоедством. (Продолжение следует)

http://oppspb.orthodoxy.ru/m-va-2.html

Spowiedź i psychoterapia - fragment 11

Tak więc niebezpieczeństwo psychologizmu polega na zastąpieniu grzech poczuciem winy. Ta tendencja w skrusze bierze człowieka w kleszcze między dwa jednakowo nieproduktywne nastawienia, które w jednym psychologicznym teście zwą się „ekstrapunitywnością” i „intrapunitywnością”. Niebezpieczeństwo w tym, że człowiek kieruje całą swoją energię, albo na szukanie winy w kimś innym, albo na obwinianie samego siebie.
Obwinianie siebie wcale nie jest lepsze od obwiniania innych, ponieważ jest ono skłonne obrócić poczucie winy w namiętność. Jeżeli trzeba by było samo poczucie winy przedstawić graficznie, byłaby to skręcająca się spirala, która jakby owija grzech. Jest w tym podstęp: grzech w swojej brutalnej prawdzie staje się niewidoczny, ukryty wewnątrz pierścieni spirali poczucia winy. Ulegając tej namiętności człowiek staje się służalczy, bierny, nie patrzy w oczy i zewnętrznie może to sugerować pokorę. Lecz on coraz dalej odchodzi od możliwości wyprostowania się i wyjścia naprzeciw drugiemu człowiekowi i Bogu.
I znów wracamy ku ogólnej idei rozumienia sensu spowiedzi i skruchy jako spotkania. (cdn)

Исповедь и психотерапия - фрагмент 11

Итак, опасность психологизма состоит в подмене греха чувством вины. Эта тенденция в покаянии зажимает человека в тиски между двумя равно непродуктивными установками, которые в одном психологическом тесте именуются "экстрапунитивностью" и "интропунитивностью". Опасность в том, что всю энергию человек направляет либо на поиск обвинения другого, либо на поиск самообвинения.
Обвинение себя вовсе не лучше обвинения других, потому что оно склонно само чувство вины превратить в страсть. Если бы понадобилось само чувство вины изобразить графически, то это была бы закручивающаяся спираль, которая как бы обвивает грех. В этом коварство: грех в своей грубой правде становится, не виден, он скрыт внутри колец чувства вины. Подчиняясь этой страсти, человек становится угодливым, пассивным, он не смотрит в глаза и внешне это может напоминать смирение. Но он все дальше уходит от возможности распрямиться и шагнуть навстречу другому человеку и Богу.
И вновь мы возвращаемся к общей идее понимания смысла исповеди и покаяния как встречи. (Продолжение следует)

http://oppspb.orthodoxy.ru/m-va-2.html

Spowiedź i psychoterapia - fragment 10

Spójrzmy teraz na drugą fałszywą ścieżkę na drodze skruchy, którą nazwaliśmy „psychologiczną”. Jak psychologizm może przejawiać się w spowiedzi?
Kobieta tuż po spowiedzi żali się z niezadowoleniem: „No proszę, wyspowiadałam się – i nic, wcale
nie jest lżej”.
Oczywiście, poczucie ulgi, uwolnienia od ciężaru, od ucisku grzechu może być cudownym duchowym następstwem skruchy. Ale w życiu duchowym nie należy mylić następstwa z celem. Dusza w ogóle nie znosi żołnierskich prostych nakazów. Jeśli chcemy doświadczyć radości, nie możemy wydać swojej duszy nakazu - „Wyrównaj! Baczność! Ciesz się!”. Ona nie posłucha.
John Stuart Mill pisał o „zawiłej strategii szczęścia” - aby osiągnąć szczęście nie należy z niego czynić celu, powinno się dążyć do godnych celów, i wtedy szczęście może przyjść jako nagroda za wysiłek.
Ulga, jak każdy inny stan duszy, nie może być celem spowiedzi.

Tak oto w spowiedzi psychologizm przejawia się tym, że zaczynamy zbyt wiele uwagi poświęcać stanom naszej duszy, rozważamy konflikty, relacje z innymi, usiłujemy „wytłumaczyć” grzech, na przykład tym, że znaleźliśmy się w sytuacji, gdzie byliśmy zmuszeni wybierać mniejsze zło, i tak dalej. Cała ta rzewna, serdeczna pogawędka umotywowana jest jednym – uniknąć spotkania z samym obiektywnym grzechem i z obiektywną odpowiedzialnością za grzech, a pozostać z psychologicznym cieniem grzechu – z poczuciem winy. W tym z kolei jest motywacja ucieczki od kary: jeśli już uznałem swoją winę, to jakże mnie karać - „skruszonemu miecz głowy nie ucina”.
(cdn)

Исповедь и психотерапия - фрагмент 10

Взглянем теперь на вторую ложную тропинку на пути покаяния, которую мы назвали "психологической". Как психологизм может проявляться в исповеди?
Женщина сразу после исповеди неудовлетворенно жалуется: " Ну вот исповедовалась - и ничего, совершенно не полегчало".
Конечно, чувство облегчения, освобождения от тяжести, от гнета греха может быть чудесным душевным следствием покаяния. Но в духовной жизни нельзя путать следствия с целью. Душа вообще не выносит по-солдатски прямолинейных предписаний. Если мы хотим испытать радость, мы не можем отдать своей душе приказание - "Равняйсь! Смирно! Радуйся!". Она не послушается.
Джон Старт Милль писал о "хитрой стратегии счастья" - для того, чтобы достичь счастья нельзя делать счастье целью, нужно стремиться к достойным целям , и тогда счастье может прийти как награда усилий.
Облегчение, как и любое другое душевное состояние не может быть целью исповеди.

Так вот в исповеди психологизм проявляется в том, что мы начинаем слишком большое внимание уделять нашим душевным состояниям, обсуждаем конфликты, отношения с другими людьми, пытаемся "объяснить " грех, например, тем, что мы оказались в ситуации, где приходилось выбирать меньшее из зол и т.д. Вся эта "задушевная" беседа мотивируется одним - избежать встречи с самим объективным грехом и с объективной ответственностью за грех, а остаться с психологической тенью греха - с чувством вины. В этом есть мотивация избегания наказания: раз уж я признал свою вину, то что же меня наказывать - "повинную голову меч не сечет".
(Продолжение следует)
http://oppspb.orthodoxy.ru/m-va-2.html

Spowiedź i psychoterapia - fragment 9

Oto – najważniejsze. Powinniśmy, idąc od płaszczyzny formalnej spowiedzi zagłębiać się
i zagłębiać się do korzeni grzechu nie po to, żeby doświadczyć satysfakcji geologa, który odkrywa coraz to nowe warstwy naszej namiętnej natury, nie po to, żeby doświadczyć satysfakcji detektywa ujawniającego rozgałęzioną mafijną sieć, a po to, aby przeniknąć
na wskroś przez grzech do samych siebie.
Zatem, jeśli solidaryzujemy się z tym, że zwieńczeniem skruchy jest radość spotkania,
to najważniejszy w niej jest wcale nie żal, nie oczyszczenia i nie naprawienie, to są tylko środki, ważne jest, żeby przebudziła się nasza osobowość. Inaczej któż będzie spotykać się
z Panem?

Kiedy Pan przyjdzie, źle będzie, jeśli zastanie nas w nie do końca zamiecionym i posprzątanym domu, ale to o wiele lepiej, niż by miał przyjść do czystego, lecz zupełnie pustego domu. (cdn)

Исповедь и психотерапия - фрагмент 9

Вот - главное. Нам нужно от плоскости формальной исповеди углубляться и углубляться к корням греха не для того, чтобы испытать удовлетворенность геолога, открывающего все новые пласты нашей страстной натуры, не для того, чтобы испытать удовлетворенность детектива, раскрывающего разветвленную мафиозную сеть, а для того, чтобы пройти сквозь грех до самих себя. Ведь если мы солидарны с тем, что покаяние венчается радостью встречи, то самое главное в нем отнюдь не сокрушение, не очищение и не исправление, это все лишь средства, главное же - чтобы проснулась наша личность. Иначе кто же будет встречаться с Господом?

Когда Господь придет, плохо, если он застанет нас в не до конца выметенном и убранном доме, но это гораздо лучше, чем прийти ему в чистый, но совершенно пустой дом.
(Продолжение следует)

http://oppspb.orthodoxy.ru/m-va-2.html